بازدید از مجموعه کلیساهای ارمنی ثبت شده در یونسکو + عکس

سه شنبه, 14 شهریور 1391

خطه‌ آذربایجان علاوه بر تمامی آثار دیدنی، نهمین میراث جهانی کشور را نیز در خود جای داده است. بازدید از مجموعه کلیساهای ارمنی ثبت شده در یونسکو که بیانگر تبادل فرهنگی دو قوم ایرانی و ارمنی هستند، مستلزم سفری در دو استان آذربایجان است.

به گزارش « محبت نیوز» به نقل از واحد گردشگری خبرگزاری CHN ـ ـ ناحیه شمال غرب کشور یعنی استان‌‌های آذربایجان شرقی و غربی و اردبیل از مقاصد اصلی تابستانی بوده‌اند ولی اینک آنچنان که وضعیت هتل‌ها نشان می‌دهد به خاطر زلزله‌ای که چندی پیش شهرهای اهر، ورزقان و اطراف را لرزاند، کمتر مسافری به آن سو می‌رود.

اما با توجه به تعطیلی نسبتن طولانی پیش‌آمده و فرصت برای سفری چند روزه، می‌خواهیم پیشنهاد کنیم دیار آذربایجان را مقصد سفر قرار دهید و این بار «نهمین اثر میراث جهانی» در کشور یعنی «مجموعه کلیساهای ارمنی» را اساس سفر قرار دهید.

این مجموعه در شمال غربی کشور، شامل 3 بنای اصلی قره‌کلیسا، سنت استپانوس و زور زور می‌شود که نمونه‌های برجسته‌ای از معماری ارمنی و سن‌های تزیین در جهان هستند. این بناها نشانه تبادل فرهنگی میان روم شرقی، ارتدوکس و ایران محسوب می‌شوند.

لازم به ذکر است مجموعه کلیساهای ارمنی علاوه بر این چند اثر دیگر را نیز در بر می‌گیرد. این آثار عبارت‌اند از نمازخانه ساندوخت، روستای تادئوس، کلیسای دره‌شام یا مریم مقدس، کلیسای چوپان و روستای بارون که در جای خود به ویژگی‌های آنها پرداخته خواهد شد.

پیش از هر چیز به یاد داشته باشیم ارمنیان یکی از اقوامی هستند که از زمان‌های بسیار دور در کنار ایرانیان زندگی کرده‌اند و از همان زمان تبادل فرهنگی میان این دو قوم وجود داشته است. در زمان حکومت اشکانیان بر ارمنستان، آئین مسیحیت در این کشور رسمیت یافت و آذربایجان از دیرباز یکی از سرزمین‌های ارمنی‌نشین بوده است.

- قره‌کلیسا

کلیسای تاتاووس مقدس یا قره‌کلیسا در جنوب شهر ماکو در استان آذربایجان غربی، شهرستان چالدران، نزدیک به روستایی هم نام واقع شده است. این کلیسا یکی از معتبرترین و پرنقش و نگارترین کلیساهای ارمنیان در ایران است که شهرت جهانی دارد. ظرافت، تناسب، زیبایی و نمادهای به‌کار برده شده در نقش برجسته‌های این بنا در نوع خود در دنیای مسیحیت بی‌نظیر است.

اما نام این کلیسا، تاتاووس نام یکی از حواریون مسیح بوده که در این کلیسا دفن شده است. نام دیگر یا قره‌کلیسا که برخی به اشتباه تصور می‌کنند برگرفته از رنگ سیاه سنگ‌های کار شده در بناست. ولی نباید فراموش کنیم که در زبان آذری که پیش از تأثیر زبان ترکی مردم به آن طریق صحبت می‌کردند، «قرا» به معنی بزرگ بوده که خود تغییر شکل یافته «کلان» در زبان فارسی است.

کلیسای تاتاووس در طول زمان بارها بر اثر زلزله‌های متعدد و حملات دشمنان مختلف مانند عثمانی و مغول غارت شده و آسیب دیده است. از جمله در سال 1319 میلادی با زلزله شدیدی که در ماکو رخ داد، آسیب زیادی به کلیسا وارد شد. پس از آن اسقف بسداجی زاکاریا، راهب ارشد و دو تن از بردارانش کلیسا را مرمت کردند که کتیبه‌اش نیز بر سردر شمالی نصب است.

کلیسا در حمله تیمور لنگ از خطر در امان ماند و در زمان شاه اسماعیل صفوی، مؤسس سلسله صفویه که با رعایای ارمنی مهربان بود با توجه خاص روبه‌رو شد. این کلیسا در زمان نادرشاه افشار مورد توجه بود و در حمله آغامحمدخان قاجار به گرجستان، غارت شد. این چنین قره‌کلیسا با وجود فراز و فرودها پابرجا ماند.

هر ساله تعداد زیادی از ارامنه از سراسر جهان به مناسبت سالگرد تاتاووس مقدس در تاریخی بین 25 تیر تا هفته اول مرداد در این محل گرد هم می‌آیند.

بر بلندایی در 3 کیلومتری کلیسا، نمازخانه‌ای وجود دارد که طبق گفته‌ها محل شهادت ساندوخت، اولین شهید زن مسیحی است. قدمت آن به دیرینگی قره‌کلیسا می‌رسد.

- سنت استپانوس (استفان)

کلیسای سنت استپانوس، دیگر اثری بود که به عنوان میراث جهانی ثبت شد. این کلیسا در 16 کیلومتری جنوب شهر جلفا در استان آذربایجان شرقی واقع شده و 6 کیلومتر با رود ارس فاصله دارد. شاید آنچه علاوه بر علاوه بر ویژگی‌های معماری و تزیینات، گیرایی و ابهت کلیسا را دوچندان می‌کند، دورافتادگی و عزلت شکوهمند و طبیعت منطقه باشد.

سنت استپانوس يا استیفان میتوانیم او را اولین شهید پیام انجیل مسیح بدانیم. او جانش را تقدیم عیسی میکند. لوقا نویسندۀ نامۀ اعمال برای اولین بار از استیفان اینچنین تعریف میکند:" مردی پر از ایمان و روح القدس."( اعمال 6: 5 ). رهبران مذهبی اورشليم به او تهمت زدند که سخناني برخلاف شريعت يهود گفته است؛ آنان، استیفان را دستگير و وي را سنگسار کردند.به روز 26 ماه دسامبر نام استپانوس تعلق گرفت. به پاس احترامی که برای وی قائل‌اند، نامش را بر این کلیسا گذاشتند.

محققان قدمت کلیسا را متعلق به سده‌های 7 تا 9 میلادی می‌دانند و قدیمی‌ترین سند که به وجود کلیسا اشاره می‌کند مربوط به 649 میلادی است. از آن زمان حوادث بسیاری بر کلیسا گذشت ولی زمانی نیز مانند دوران ایلخان امیر بهادر مورد توجه قرار گرفت. با امضای قرارداد ترکمن‌چای بسیاری از ارامنه ناچار به مهاجرت شدند و تلاش‌های عباس‌‌میرزا، نایب‌السلطنه در برابر پافشاری روسیه تزاری ناکام ماند. با کاهش تعداد ارمنیان، از رونق کلیسای سنت استپانوس کاسته شد.

کلیسای سنت استپانوس سال 1840میلادی بر اثر زلزله آسیب دید که مرمت آن چند سال طول کشید. طی سال‌های 47 و 48 و پس از آن 58 میلادی ارامنه ساکن، مهاجرت کرده و روستای دره‌شام خالی از سکنه شد.

در کلیسا کتیبه‌هایی نصب است که از کمک‌های مالی به مرمت کلیسا حکایت دارد. کتیبه‌ای که بر ورودی نصب شده مربوط به داستان خرید روستای دره‌شام توسط عباس میرزا و وقف آن است.
در اطراف کلیسای سنت استپانوس، 3 کلیسا وجود دارد که عبارت‌اند از کلیسای مریم مقدس مربوط به سال 1518 میلادی، کلیسای گودرک مقدس و کلیسای چوپان که محل عبادت چوپانان روستاهای ارمنی‌نشین بوده و در اطراف آن تعداد زیادی سنگ قبر دیده می‌شود.

- کلیسای زور زور

در 12 کیلومتری جنوب ماکو و نزدیک روستای بارون بین سال‌های 1315 تا 1324 میلادی کلیسا و دیر مریم مقدس بنا شد که بعدها به نام راهب ارشد «دزور دزورتسی» زور زور مشهور شد. اما ایرانیان غیرارمنی به آن کلیسای ننه مریم می‌گویند.

از ویژگی‌های بنای ساده این کلیسا می‌توان به اتصال سنگ‌ها به شکل چفت و بست و جابه‌جایی آن اشاره کرد. داستان انتقال نیز چنین بوده که وزارت نیرو تصمیم به احداث سدی بر رودخانه زنگی‌مار می‌گیرد. با احداث این سد کلیسا به زیر آب می‌رفت. با هماهنگی سازمان میراث، خلیفه‌گری ارامنه و وزارت نیرو تمام سنگ‌های کلیسا شماره‌گذاری شده و به مکان جدید منتقل می‌شود. اواخر آبان 1367 خورشیدی، کار بازسازی این کلیسا در محل جدید پایان می‌یابد. لوح سنگی نصب‌شده همین امر را حکایت می‌کند.

- کلیسای مریم مقدس (منطقه دره‌شام)

کلیسای مریم مقدس در منطقه دره‌شام از توابع شهر جلفا و در ساحل رودخانه ارس واقع شده است. قدمت آن به سال 1518 میلادی باز می‌گردد و صلیب‌های سنگی نصب شده در دیوار حکایت از بازسازی‌ها دارد.

در اطراف کلیسا بقایای ساختمان‌هایی به چشم می‌خورد که به احتمال زیاد محل اسکان راهبان بوده است. در فاصله کمی از آن نیز قبرستانی قدیمی با سنگ‌های حجاری شده قرار دارد.

- کلیسای آندره‌ورتی (کلیسای چوپان)

کلیسای چوپان بر سر راه جلفا به کلیسای سنت استپانوس واقع است که قدمت آن به قرن 16 میلادی برمی‌گردد. این کلیسای کوچک که در سال 1836 با سنگ‌های تراشیده بازسازی کلی شد، سال‌هاست متروک مانده است.